Jesienne mieszanie wody: dlaczego jezioro cichnie i kiedy wracają brania

Co roku jesienią wielu wędkarzy trafia na tę samą ścianę. Miejsce, które dawało ryby przez cały wrzesień, nagle milczy tydzień, dwa, czasem dłużej. Często przyczyna leży pod powierzchnią: jezioro się miesza. Latem głębokie jezioro dzieli się na ciepłą warstwę górną i zimną, zastałą dolną. Kiedy jesień wychłodzi powierzchnię, wiatr miesza całe jezioro. Przez jakiś czas ryby tracą wodę, w której stały, a woda mętnieje. Gdy wszystko się uspokoi, tlen wraca na każdą głębokość, a szczupak, sandacz i okoń często znów biorą łapczywie.

Jak wygląda twoje jezioro pod wodą pod koniec lata

Pod koniec lata woda w jeziorze głębszym niż kilka metrów dzieli się na trzy warstwy. Na górze leży ciepła woda, którą ciągle miesza wiatr. Pod nią jest cienka warstwa, w której temperatura gwałtownie spada. Nazywa się ją termokliną. Niżej leży zimna, nieruchoma woda, która od wiosny nie miała kontaktu z powietrzem.

Ta dolna warstwa ma kłopot. Bakterie w mule przez całe lato zużywają jej tlen, a nic go nie uzupełnia. W sierpniu przy dnie wielu jezior brakuje tlenu, więc ryby trzymają się górnej warstwy.

Na górze też nie ma go w nadmiarze. Ciepła woda mieści mniej tlenu: około 9,1 mg/l przy 20 °C i tylko 7,5 przy 30 °C. Każdy gatunek potrzebuje innej ilości. W badaniach pstrąg i szczupak zaczynają jeść gorzej już poniżej około 7 mg/l, karp poniżej 4,5, okoń poniżej 4. Karaś radzi sobie z jeszcze mniejszą ilością. Im cieplejsza woda, tym więcej tlenu potrzebują wszystkie.

Jak jesień rozbija warstwy

Chłodne noce i zimne deszcze wychładzają powierzchnię. Chłodniejsza woda jest cięższa, więc opada, a ciepła warstwa górna z tygodnia na tydzień robi się grubsza. Potem przychodzi jesienny sztorm i kończy robotę. Wiatr przepycha wodę tak długo, aż góra i dół znów stanowią całość. Tak zaczyna się cyrkulacja jesienna.

W wielu artykułach wędkarskich można przeczytać, że jezioro miesza się przy 4 °C. Tak długo nie czeka. Warstwy pękają, gdy tylko powierzchnia wychłodzi się do temperatury wody przy dnie. W głębokim, zimnym jeziorze to blisko 4 °C. W płytszym może się to stać kilka stopni wyżej. Potem wymieszane jezioro stygnie już w całości, aż dojdzie do 4 °C, kiedy woda słodka jest najcięższa.

Każda woda ma swój rozkład jazdy. Płytkie zatoki i małe stawy mieszają się pierwsze, duże głębokie plosa na końcu. Żwirownia bywa głęboka i osłonięta od wiatru, więc miesza się inaczej niż płytkie jezioro. Zbiornik zaporowy, który oddaje wodę spod dna, albo bardzo płytkie jezioro, mieszane przez wiatr całe lato, mogą nie pokazać wyraźnej cyrkulacji.

Dlaczego brania gasną

Powiemy wprost. Fizyka mieszania jezior jest dobrze zbadana. Z cichym tygodniem jest dużo gorzej: nie znaleźliśmy żadnego kontrolowanego badania, które zmierzyłoby, że ryby jedzą mniej podczas cyrkulacji. Mamy za to lata obserwacji wędkarzy i trzy fizyczne przyczyny, które je tłumaczą.

• Zastała woda z dna rozchodzi się po całym jeziorze. W dużym jeziorze szybko się rozrzedza, ale miejscami tlenu nadal może brakować. W stawie może dojść nawet do przyduchy.
• Ryby tracą warstwę, w której stały. Drobnica się rozprasza, drapieżniki idą za nią, a miejsce, gdzie wczoraj były ryby, dziś jest puste.
• Woda mętnieje. Substancje odżywcze i drobna zawiesina z dna mącą ją, więc szczupak czy sandacz, które polują wzrokiem, widzą na krótszy dystans.

Spadek tlenu pierwsze odczuwają pstrąg i szczupak. Okoń, karp i karaś radzą sobie ze znacznie mniejszą ilością.

Jak długo to trwa

Wędkarze często mylą dwie różne rzeczy. Pierwsza to sam rozpad warstw, kiedy woda się kotłuje. Zwykle trwa krótko. Mały staw może się z tym uporać w kilka godzin albo w dwa dni. Typowe jezioro potrzebuje około tygodnia. Duży, głęboki zbiornik zaporowy może to ciągnąć tygodniami.

Druga to wymieszane jezioro, które zostaje potem. Ten etap trwa znacznie dłużej, często aż do lodu, i nie on jest cichym okresem. Głębokość, wielkość, osłona od wiatru i tempo ochłodzenia przesuwają te terminy, więc traktuj je orientacyjnie.

Trend wody klewa śledzi za ciebie. Dla każdej godziny porównuje obliczoną temperaturę wody z tą samą godziną trzy doby wcześniej, a spadek o 1,5 °C lub więcej uznaje za ochładzanie. Samej temperatury wody prognoza nie pokazuje, widać tylko jej efekt: ochłodzenie, które przybliża szczupaka do jego zakresu, trochę podnosi indeks.

Kto zyskuje, a kto traci, gdy woda stygnie

To samo ochłodzenie, które miesza jezioro, prowadzi każdy gatunek przez jego strefę komfortu. Jedne ryby odzyskują przy tym apetyt, innym on słabnie.

• Szczupak czuje się najlepiej w 7–19 °C. Przy 23 °C nasz model ocenia jego zdolność żerowania na 0,5 z 1, a przy 28 °C nie zostaje prawie nic. Gdy jezioro stygnie po letnim szczycie, szczupak wraca do swojego zakresu.
• Sandacz lubi 12–24 °C, więc jesienią całymi tygodniami zostaje w swoim zakresie.
• Okoń lubi 12–23 °C.
• Leszcz najlepiej czuje się w 14–22 °C. Kiedy woda spada niżej, apetyt mu słabnie.
• Karp i sum to ryby ciepłej wody i każdy zimny tydzień sporo je kosztuje.

Kierunek zmiany też trochę się liczy. Dla każdej godziny klewa porównuje wodę z tą samą godziną trzy doby wcześniej. Zmiana, która przybliża rybę do jej zakresu, jak ochłodzenie dla szczupaka po upalnym lecie, dodaje 5 procent. Zmiana, która oddala ją jeszcze bardziej, jak ochłodzenie dla karpia i suma, gdy woda jest już poniżej ich zakresu, odejmuje 5 procent. W samym zakresie trend niczego nie zmienia. O tym, jak temperatura i pora dnia działają razem w konkretnym dniu, piszemy w artykule o tym, dlaczego ryby nie biorą.

Kiedy brania wracają

Kiedy jezioro się wymiesza i uspokoi, temperatura od góry do dołu jest prawie taka sama, a tlen wraca na każdą głębokość. Głęboka woda znów jest dostępna. Ryby często przez jakiś czas stoją rozproszone, zanim zbiorą się na zimowych stanowiskach.

Chłodna woda mieści też o wiele więcej tlenu: około 11,3 mg/l przy 10 °C wobec 9,1 przy 20 °C. Dla drapieżników zimnej wody tlen przestaje być ograniczeniem. Wielu wędkarzy nazywa ten okres jesiennym żerowaniem. Badań, które zmierzyłyby jesienny szczyt żerowania, jednak nie znaleźliśmy. U sandacza amerykańskiego racja pokarmowa spadała, gdy woda stygła, a szczupak w jednym badaniu najwięcej jadł w czerwcu. Jesień po prostu wprowadza szczupaka z powrotem w jego zakres po letnim upale. Sandacz i okoń zwykle przez całe lato zostają w swoim, chyba że woda nagrzała się powyżej 23–24 °C.

Gdy woda przestaje stygnąć, ocena po prostu idzie za temperaturą, choć twoje jezioro i tak może zaskoczyć.

Co widzi prognoza, a co widzisz tylko ty

klewa nie mierzy twojego jeziora. Temperaturę wody liczymy modelem fizycznym zasilanym pogodą: temperaturą powietrza, słońcem, wiatrem i deszczem. Ocenę tlenu wyliczamy z tej temperatury, wysokości nad morzem i wiatru. Nikt nie pobiera próbek, więc braku tlenu przy dnie ta ocena nie zobaczy.

Dlatego prognoza pokaże ci, że pogoda szybko wychładza wodę, a właśnie to napędza cyrkulację. Nie zobaczy natomiast, jak zastała woda z dna wypływa w jednej konkretnej głęboczce. Połącz oba źródła:

• Z prognozy: przejście zimnego frontu, dłuższy silny wiatr, indeks szczupaka znów rośnie.
• Na wodzie: brązowa lub szara mętna woda w jeziorze, które tydzień temu było czyste, zapach zgniłych jaj albo stęchlizny, pasy piany i śmieci, wypływające martwe rośliny.
• Na echosondzie: ryby rozrzucone po całej toni zamiast w jednym pasie głębokości.

Kiedy prognoza i woda mówią to samo, możesz być prawie pewien, że jezioro się miesza.

Plan na tygodnie cyrkulacji

Jeżdżenie na letnią miejscówkę w nadziei, że coś się zmieni, rzadko się opłaca. Spróbuj inaczej.

• Łów na wodzie, która miesza się w innym czasie. Płytka zatoka albo mały staw mogły się już przemieszać, a duże głębokie plosa mogły jeszcze nie zacząć.
• Szukaj czystej wody. Rzeka nie ma warstw, które mogłyby pęknąć, więc często łowi normalnie, kiedy jeziora się kotłują.
• Wybieraj najlepsze godziny. Pora dnia waży w prognozie najwięcej, 0,36, więc godziny wybieraj z wykresu dnia, zamiast przesiadywać te słabe.
• Wracaj na swoje jezioro, gdy pogoda się uspokoi, a woda oczyści.

I jeszcze jedno przed wyjazdem: sprawdź okresy ochronne i regulamin łowiska. Różnią się między okręgami PZW, a dla niektórych gatunków, na przykład pstrąga potokowego, zaczynają się właśnie jesienią.